Bayılma (Senkop)

Hangi bayılma acildir?

112'yi arayın. Aşağıdaki durumlarda bekleme yapmayın:

• Kişi bir dakika içinde kendine gelmiyorsa
• Kişi solumuyor ya da yalnızca hırıltılı sesler çıkarıyorsa
• Bayılma efor sırasında olduysa
• Bayılma uzanırken ya da oturarak gelişti ise
• Bayılmadan önce göğüs ağrısı ya da çarpıntı olduysa
• Bayılma sonrası konuşma bozukluğu, yüzde kayma ya da güç kaybı varsa
• Düşme sonucu kafa travması geliştiyse
• Bilinen kalp hastalığı olan kişide bayılma olduysa
• Bayılma sırasında kasılma, dilde ısırma ya da idrar kaçırma görüldüyse
• Yeniden ve kısa aralıklarla bayılma tekrarlıyorsa

Kalp kaynaklı bayılmada altta yatan sorun, kalbin kısa süre yeterli kan pompalayamamasıdır. Bu tablonun bir bölümünde tekrar riski yüksektir; bu nedenle nedenin bulunması gerekir.

Bayılan kişiye ilk yardım

• Kişiyi sırtüstü yatırın ve bacaklarını yükseltin.
• Başını yana çevirin; kusma olursa soluk yolu kapanmasın.
• Dar giysileri gevşetin, ortamı havalandırın.
• Ağızdan su ya da ilaç vermeyin.
• Kalabalığı uzaklaştırın, kişiyi hemen ayağa kaldırmaya çalışmayın.
• Kendine geldikten sonra birkaç dakika yatar durumda kalmasını sağlayın.
• Solumuyorsa 112'yi arayın ve göğüs basısına başlayın.
• Nasıl düştüğünü, ne kadar sürdüğünü ve öncesinde ne yaptığını not edin.

Tanıklı anlatım, bayılma değerlendirmesinde tetkiklerin çoğundan daha değerlidir. Olayı gören kişinin gözlemi mutlaka yazılmalıdır.

Kalp kaynaklı nedenler

Kalp kaynaklı bayılmaların ortak özelliği ani olmasıdır. Kişi çoğunlukla hiçbir uyarı almadan yere düşer ve bu nedenle yaralanma sık görülür.

Ritim bozuklukları

• Çok hızlı ritim atakları. Kalp hızlı attığında boşlukların dolması için yeterli zaman kalmaz ve ileri gönderilen kan azalır. Karıncık kaynaklı hızlı ritimler bu grupta öne çıkar.
• Çok yavaş ritim ve iletim bloğu. Uyarının karıncıklara geçişinde kesinti olduğunda kalp birkaç saniye duraksayabilir. Bu duraksama bayılmaya yol açar.
• Sinüs düğümü yetersizliği. Doğal odağın yeterince çalışmaması halsizlik ve bayılma yapar.

Bu tabloların genel çerçevesi kalbin elektrik sistemi bozuklukları sayfasında anlatılmıştır. Atriyal fibrilasyonda ise nabız hızının çok yükselmesi ya da tedavi sırasında aşırı yavaşlaması bayılmaya yol açabilir; ayrıntılar kulakçıkların düzensiz kasılması sayfasındadır.

Kapak hastalıkları

Aort kapağı darlığında efor sırasında bayılma görülebilir. Kalp, daralmış kapaktan yeterli kanı geçiremediği için efor anında beyin kan akımı düşer. Efor sırasında bayılma, bu hastalıkta karar aşamasına geçildiğini gösteren bulgulardan biridir. Kapak darlığı ve kaçağı ayrı sayfada ele alınmıştır.

Kalp kası hastalıkları

Kalp kasının kalınlaştığı kalıtsal hastalıklarda efor sırasında bayılma görülebilir. Ailede genç yaşta ani ölüm öyküsü bu yönden ayrıca önemlidir.

Koroner arter hastalığı ve kalp krizi

Kalp kasının beslenmesindeki ciddi bozulma, ritim bozukluğu üzerinden bayılmaya yol açabilir. Göğüs ağrısı ile birlikte olan bayılma bu yönden değerlendirilir. Ayrıntılar Koroner Arter Hastalığı ve Kalp Krizi sayfalarındadır.

Kalp yetmezliği ve diğer yapısal nedenler

Kasılma gücü azalmış kalpte bayılma riski artar. Bu hastalarda bayılmadan önceki dönemde nefes darlığının ağırlaşması sık görülür. Kalp zarında sıvı birikmesi, akciğer damarına pıhtı atması ve aort damarındaki yırtılma da bayılma yapabilen ciddi tablolardır. Kalbin kasılma gücünün azalması ayrı bir sayfada ele alınmıştır.

Kalp dışı nedenler

Refleks kaynaklı bayılma

Bayılmaların en sık nedenidir. Belirli bir uyaranla kalp hızı yavaşlar, damarlar genişler ve kan basıncı düşer. Genellikle zararsızdır ancak yaralanmaya yol açabilir.

Tipik tetikleyiciler şunlardır:

• Uzun süre ayakta ve hareketsiz kalmak
• Sıcak ve kalabalık ortamda bulunmak
• Kan görmek, iğne yapılması, ağrı ve korku
• Uzun süre aç kalmak
• Öksürük, hapşırma ve ıkınma
• Tuvalet sonrası ayağa kalkmak
• Boynun sıkı giysiyle bastırılması

Bu bayılmanın öncesinde uyarıcı bulgular vardır: bulantı, terleme, kulak çınlaması, göz kararması, halsizlik ve solukluk. Kişi çoğu zaman oturacak ya da uzanacak kadar zaman bulur.

Ayağa kalkarken kan basıncının düşmesi

Yatar ya da oturur durumdan ayağa kalkarken basıncın düşmesiyle ortaya çıkar. Baş dönmesi ve göz kararması görülür. İleri yaşta, sıvı kaybında ve bazı ilaçların kullanımında sıktır.

Katkıda bulunan etkenler arasında tansiyon ilaçları, idrar söktürücüler, prostat ilaçları, bazı antidepresanlar, sıcak duş, ağır yemek ve alkol bulunur. Şeker hastalığı ve sinir sistemi hastalıkları da bu tabloya zemin hazırlar.

Kalp dışı diğer tıbbi nedenler

• Kansızlık. Oksijen taşıma kapasitesindeki azalma bayılmaya yatkınlık yaratır.
• Kan şekerinin düşmesi. Terleme, titreme ve açlık hissi ile birlikte bilinç bulanıklığı görülür.
• Sıvı kaybı. İshal, kusma ve yetersiz su alımı basıncı düşürür.
• Kanama. Sindirim sisteminden olan sessiz kanamalar halsizlik ve bayılmayla ortaya çıkabilir.
• Gebelik. Damar genişlemesi ve basınç düşüşü nedeniyle bayılma görülebilir.
• Nöbet hastalıkları. Bayılmayla karışır; ayrımda tanıklı anlatım belirleyicidir.
• Panik atak ve hızlı soluma. Bilinç kaybı olmadan bayılacak gibi olma hissi yaratır.
• Alkol ve bazı maddeler. Basınç düşüşü ve ritim etkisiyle bayılmaya yol açabilir.

Ayırt etmede işe yarayan sorular

Şu bilgiler tanıyı yönlendirir:

• Bayılma ne yaparken oldu: ayakta, otururken, uzanırken, efor sırasında?
• Öncesinde uyarıcı bir bulgu var mıydı?
• Ne kadar sürdü, nasıl kendinize geldiniz?
• Düşerken yaralandınız mı?
• Sonrasında kendinizi ne kadar sürede toparladınız?
• Daha önce benzer bir olay yaşadınız mı?
• O dönemde yeni bir ilaç başlandı mı?
• Ailenizde genç yaşta ani ölüm öyküsü var mı?

Efor sırasında ve uzanırken olan bayılma ile uzun süre ayakta bekledikten sonra olan bayılma bambaşka tablolara işaret eder. Bu ayrım tetkiklerden önce gelir.

Hangi tetkikler istenir?

• EKG. İlk ve zorunlu tetkiktir. İletim gecikmesi, kalıtsal ritim hastalıkları ve geçirilmiş kalp krizi bulguları aranır.
• Ritim holteri. Ritim bozukluğu kuşkusunda kullanılır. Kaydın bayılma anına denk gelmesi tanı koydurur.
• Ekokardiyografi. Kapak darlığı, kalp kası kalınlaşması ve kasılma gücü değerlendirilir.
• Efor testi. Efor sırasında bayılan hastalarda istenir.
• Tansiyon holteri. Gün içindeki basınç düşüşlerinin ve ilaç etkisinin gösterilmesinde kullanılır.
• Yatar ve ayakta kan basıncı ölçümü. Muayenehanede yapılan basit ve değerli bir ölçümdür.
• Kan tetkikleri. Kan sayımı, kan şekeri, kan tuzları, böbrek işlevleri ve tiroit testleri istenir.
• Uzun süreli kayıt yöntemleri. Seyrek ve nedeni bulunamayan bayılmalarda daha uzun süreli kaydediciler gündeme gelir.
• İleri incelemeler. Seçili hastalarda eğik masa testi, elektrofizyolojik çalışma ve beyin görüntülemesi istenebilir.

Muayenehanede ilk değerlendirmede ayrıntılı öykü alınır, tanıklı anlatım kaydedilir, kalp dinlenir, yatar ve ayakta kan basıncı ölçülür ve elektrokardiyografi çekilir. Kullanılan ilaçlar gözden geçirilir; çünkü bayılmanın önemli bir bölümü ilaç ayarıyla düzelir. Cihaz ya da girişim gerektiren bulgu saptandığında ilgili merkeze yönlendirme yapılır; seçenekler Tedaviler bölümünde anlatılmıştır.

Hekime ne zaman başvurulmalı?

Acil bulgular yukarıda sıralanmıştır. Aşağıdaki durumlarda randevu alarak değerlendirme yapılmalıdır:

• Bir kez bile bayıldıysanız ve nedeni açıklanmadıysa
• Bayılmalarınız tekrarlıyorsa
• Sık sık bayılacak gibi oluyorsanız
• Ayağa kalkarken göz kararması yaşıyorsanız
• Bayılma öncesinde çarpıntı hissediyorsanız
• Bilinen kalp hastalığınız varsa
• Ailenizde genç yaşta ani ölüm ya da ritim hastalığı öyküsü varsa
• Yeni bir ilaç başlandıktan sonra bayılma ortaya çıktıysa
• Araç kullanıyor ya da yüksekte ve riskli bir işte çalışıyorsanız
• Bayılma sırasında yaralandıysanız

Görüşmeye gelirken olayı gören kişiyi de getirin ya da gözlemini yazılı alın. Ne yaparken olduğu, süresi, hemen öncesindeki bulgular ve ardından yaşananlar kaydedilmiş olsun. Kullandığınız tüm ilaç ve takviyelerin listesini, varsa eski elektrokardiyografi ve kan tetkiki sonuçlarınızı da ekleyin.

Bayılmada en sık yapılan yanlış, kişi kendine geldiği için olayı geçiştirmektir. Bayılmanın nedenini belirlemek, tekrarını önlemenin ve güvenliği sağlamanın tek yoludur.

Sık sorulan sorular