Hipertansiyon (Yüksek Tansiyon)

Hipertansiyon nedir?

Kalp her kasılmasında kanı damarlara pompalar. Bu sırada damar duvarına uygulanan basınca kan basıncı denir. Ölçümde iki değer bildirilir. Büyük değer kalbin kasıldığı andaki basıncı gösterir; küçük değer kalbin gevşediği dönemdeki basıncı verir. Halk arasında bu değerler "büyük tansiyon" ve "küçük tansiyon" olarak adlandırılır.

Muayenehanede yapılan ölçümlerde büyük değerin 140 mmHg, küçük değerin 90 mmHg ve üzerinde olması hipertansiyon olarak değerlendirilir. Evde yapılan ölçümlerde sınır biraz daha düşüktür; çünkü ev ortamında heyecan etkisi azalır. Yirmi dört saatlik kayıtta ise gündüz ve gece ortalamaları ayrı ayrı yorumlanır.

Tanı tek ölçüme dayandırılmaz. Kan basıncı gün içinde sürekli değişir. Ağrı, heyecan, kahve, sigara ve merdiven çıkmak değeri geçici olarak yükseltir. Bu nedenle yüksek bulunan bir değer, farklı günlerde tekrarlanan ölçümlerle ya da tansiyon holteri ile doğrulanır.

Neden "sessiz" bir hastalık sayılır?

Yüksek tansiyonun en aldatıcı yanı belirti vermemesidir. Basınç yıllarca yüksek seyredebilir ve kişi kendini iyi hissedebilir. Bu süre boyunca damar duvarı sertleşir, kalp kası kalınlaşır, böbreklerdeki küçük damarlar zedelenir. Hasar birikir ve ancak ileri bir aşamada yakınma olarak ortaya çıkar.

Bu yüzden hipertansiyon "kendini hissettirdiğinde" tedaviye başlanan bir hastalık olamaz. Tanı, yakınmayla değil ölçümle konur. Kırk yaşından sonra kan basıncının düzenli aralıklarla ölçülmesi önerilir; ailede öykü varsa bu yaş daha aşağıya çekilir.

Beyaz önlük etkisi ve maskeli hipertansiyon

Bazı kişilerde basınç yalnızca hekim karşısında yükselir; evde ve iş yerinde normaldir. Bu tabloya beyaz önlük hipertansiyonu denir. Bu kişilere gereksiz ilaç başlanması, baş dönmesi ve düşme gibi sorunlara yol açar.

Bunun tersi de vardır. Maskeli hipertansiyonda muayenehane değeri normal, gündelik yaşam değeri yüksektir. Bu grupta risk, açık hipertansiyonlu hastalara yakındır; ancak tanı gecikir çünkü muayenede her şey yolunda görünür.

İki tablonun da ayırt edilmesi için yirmi dört saatlik ölçüm ya da düzenli ev kaydı gerekir. Muayenede ölçülen tek bir değer, hastayı doğru gruba yerleştirmek için yeterli bilgi vermez.

Hipertansiyon neden gelişir?

Hastaların büyük bölümünde tek bir neden bulunamaz. Bu gruba primer hipertansiyon denir. Burada kalıtım ile yaşam düzeni bir arada rol oynar. Küçük bir grupta ise basıncı yükselten belirli bir hastalık vardır; buna sekonder hipertansiyon denir.

Primer hipertansiyonu besleyen etkenler

• Fazla tuz alımı. Tuz, vücutta su tutulmasına yol açar ve dolaşımdaki hacmi artırır. Ekmek, salça, turşu, hazır çorba ve şarküteri ürünleri gizli tuzun ana kaynaklarıdır.
• Kilo fazlalığı. Bel çevresindeki yağlanma hem basıncı hem insülin direncini yükseltir.
• Hareketsiz yaşam. Düzenli hareket damar duvarının esnekliğini korur; hareketsizlik bu esnekliği azaltır.
• Ailede öykü. Anne, baba ya da kardeşte yüksek tansiyon bulunması riski artırır.
• Yaş. Yıllar içinde büyük damarların duvarı sertleşir ve büyük değer yükselir.
• Alkol. Düzenli alkol kullanımı basıncı yükseltir ve ilaç etkisini azaltır.
• Sigara. Her içim sırasında basıncı yükseltir ve damar iç yüzeyini zedeler.
• Uykusuzluk ve iş stresi. Kısa ve bölünmüş uyku, gece basıncının düşmesini engeller.

Sekonder hipertansiyon nedenleri

Basıncın altında yatan bir hastalık bulunma olasılığı bazı durumlarda artar. Tanının otuz yaşından önce konmuş olması bunlardan biridir. Basıncın ani biçimde yükselmesi, üç ve daha fazla ilaca karşın kontrol sağlanamaması ve kan tetkiklerinde beklenmeyen bulguların çıkması da bu grubu düşündürür.

Bu durumlarda araştırılan başlıklar şunlardır:

• Böbrek hastalıkları. Böbrek dokusunun hasarı ya da böbrek atardamarının darlığı basıncı yükseltir.
• Uyku apnesi. Gece tekrarlayan solunum durmaları, gece basıncının yüksek seyretmesine yol açar. Horlama ve gündüz uykululuğu olan hastalarda mutlaka sorgulanır.
• Hormon kaynaklı nedenler. Böbrek üstü bezinin aşırı çalışması, tiroit hastalıkları ve nadir hormon salgılayan tümörler bu başlığa girer.
• İlaç ve madde etkisi. Ağrı kesiciler, burun damlaları, kortizonlu ilaçlar, doğum kontrol ilaçları ve bazı bitkisel ürünler basıncı yükseltebilir. Bu nedenle kullandığınız tüm ürünlerin listesi görüşmede istenir.
• Aort darlığı. Doğuştan gelen bu tablo, genç yaşta yüksek basınç ve bacak nabızlarının zayıflığıyla kendini gösterir.

Sekonder nedenin bulunması önemlidir; çünkü altta yatan sorun giderildiğinde basınç düzelebilir ve ilaç gereksinimi ortadan kalkabilir.

Tansiyonu etkileyen günlük yaşam başlıkları, tuz alımı ve beslenme düzeni kalp sağlığı bölümünde ayrıca anlatılmıştır.

Belirtileri nelerdir?

Hastaların çoğunda hiçbir yakınma yoktur. Basınç yüksekliği başka bir nedenle yapılan bir ölçümde rastlantıyla bulunur. Yakınma bildiren hastalarda ise şu tablolar görülebilir:

• Ensede ve başın arkasında baskı hissi veren baş ağrısı
• Baş dönmesi ve dengesizlik
• Çarpıntı ve göğüste vuru hissi
• Efor ile ortaya çıkan nefes darlığı
• Kulak çınlaması
• Burun kanaması
• Görmede bulanıklık
• Yorgunluk ve uyku bölünmesi

Bu yakınmaların hiçbiri yalnızca yüksek tansiyona özgü değildir. Baş ağrısı olan bir kişinin basıncı yüksek bulunabilir; ancak ağrının nedeni başka olabilir. İlişki her zaman ölçümle sınanır.

Organ etkilenmesinin işaretleri

Basınç uzun süre yüksek kaldığında hedef organlarda değişiklikler başlar. Bunların çoğu yakınma vermeden, tetkiklerle saptanır:

• Kalp. Kas duvarı kalınlaşır, gevşeme bozulur. İleri aşamada efor ile nefes darlığı ve bacaklarda şişlik görülür. Duvar kalınlığı ekokardiyografi ile ölçülür.
• Böbrek. İdrarda protein sızıntısı başlar; kan tetkiklerinde böbrek değerleri bozulur.
• Beyin. Küçük damar hasarı, sessiz iskemik odaklara ve zamanla bilişsel yavaşlamaya yol açabilir.
• Göz. Retina damarlarında daralma ve kanama odakları görülebilir.
• Büyük damarlar. Duvar sertleşmesi ve genişleme eğilimi artar.

Bu nedenle yeni tanı alan her hastada yalnızca basınç değeri değil, organların durumu da değerlendirilir.

Zemin hazırladığı hastalıklar

Denetimsiz kalan basınç yüksekliği, kendi başına bir hastalık olmanın ötesinde başka tabloların zeminini kurar:

• Koroner Arter Hastalığı ve Kalp Krizi
• Kalp Yetmezliği
• Atriyal Fibrilasyon ve Kalp Ritim Bozuklukları
• Kalp Kapak Hastalıkları
• Beyin damar tıkanıklığı ve kanaması
• Böbrek yetmezliği

Basıncın yanında Kolesterol Yüksekliği de bulunuyorsa damar hasarı daha hızlı ilerler. Bu nedenle iki durum birlikte ele alınır.

Acil değerlendirme gerektiren tablo

Basıncın çok yüksek bulunması ve buna belirti eşlik etmesi ayrı bir durumdur. Şiddetli baş ağrısı, göğüs ağrısı, ani görme kaybı, konuşma bozukluğu, kolda ya da bacakta güç kaybı, bilinç bulanıklığı veya dinlenirken de geçmeyen nefes darlığı varsa bekleme yapılmaz. Bu tablolar hastane koşullarında değerlendirilir.

Hekime ne zaman başvurulmalı?

112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:

• Şiddetli ve ani başlayan baş ağrısı varsa
• Göğüs ağrısı, göğse baskı ya da sırta yayılan ağrı varsa
• Konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kolda veya bacakta güç kaybı varsa
• Ani görme kaybı ya da çift görme varsa
• Dinlenirken geçmeyen nefes darlığı ve köpüklü balgam varsa
• Bilinç bulanıklığı veya bayılma varsa

Randevu alarak başvurun:

• Evde yapılan ölçümler tekrar tekrar yüksek çıkıyorsa
• Tanınız var ama değerler hedefin üzerinde seyrediyorsa
• Kullandığınız ilaçtan sonra baş dönmesi, halsizlik ya da öksürük başladıysa
• Bacaklarda şişlik geliştiyse
• Horlama ve gündüz uykululuğu varsa
• Ailenizde erken yaşta kalp hastalığı öyküsü varsa
• Kırk yaşın üzerindeyseniz ve yıllardır kan basıncınızı ölçtürmediyseniz

Görüşmeye gelirken evde tuttuğunuz ölçüm kayıtlarını, kullandığınız ilaçların kutularını ya da listesini ve varsa eski kan tetkiklerinizi getirin. Bu üç bilgi tedavi kararını doğrudan etkiler.

Tedavi ve takip seçenekleri

Tedavinin amacı sayıyı güzelleştirmek değildir. Amaç, kalp krizi, inme, böbrek yetmezliği ve kalp yetmezliği olasılığını azaltmaktır. Bu nedenle karar verilirken yalnızca basınç değerine değil, kişinin toplam riskine bakılır.

Yaşam düzeni

Yaşam düzeni değişiklikleri her hastada uygulanır; ilaç kullanan hastada da sürdürülür.

• Tuzun azaltılması. Sofra tuzluğunun kaldırılması ilk adımdır. Ekmek, salça, turşu, hazır çorba, şarküteri ürünleri ve çerez gizli tuzun ana kaynağıdır. Etiket okumak alışkanlık haline getirilir.
• Kilo denetimi. Verilen her birkaç kilo basınçta ölçülebilir bir düşüş sağlar.
• Hareket. Haftanın çoğu günü yarım saatlik tempolu yürüyüş önerilir. Süre kısa aralıklara bölünebilir.
• Beslenme düzeni. Sebze, meyve, baklagil, tam tahıl ve yağsız süt ürünlerinin öne çıktığı bir düzen basıncı düşürür. Kırmızı et ve şekerli içecek azaltılır.
• Alkolün azaltılması. Alkol hem basıncı yükseltir hem ilaç etkisini azaltır.
• Sigaranın bırakılması. Basınç üzerindeki etkisinin ötesinde, damar hasarını durduran adımdır.
• Uyku düzeni. Yeterli ve bölünmemiş uyku, gece basıncının düşmesini sağlar. Horlama ve tanıklı solunum durması varsa uyku tetkiki planlanır.

Bu adımların toplam etkisi küçümsenmemelidir. Kararlı biçimde uygulandığında birçok hastada ilaç gereksinimi azalır; bazı hastalarda başlangıçta ilaca hiç gerek kalmaz.

İlaç tedavisi

İlaç kararı; basınç düzeyine, organ etkilenmesine ve eşlik eden hastalıklara göre verilir. Kullanılan ana ilaç grupları şunlardır:

• Anjiyotensin dönüştürücü enzim inhibitörleri
• Anjiyotensin reseptör blokerleri
• Kalsiyum kanal blokerleri
• Tiyazid grubu idrar söktürücüler
• Beta blokerler

Seçim kişiye göre yapılır. Şeker hastalığı ve böbrekte protein sızıntısı varsa belirli gruplar öne çıkar. Ritim bozukluğu ya da geçirilmiş kalp krizi varsa başka bir grup tercih edilir. Gebelikte kullanılabilecek ilaçlar ayrıdır ve seçim bu duruma göre daraltılır. Gebelik öncesinde ve gebelik sırasında izlemin nasıl yürüdüğü gebelik öncesi ve sırasında kalp izlemi sayfasında anlatılmıştır.

Günümüzde birçok hastada tedaviye tek ilacın yüksek dozu yerine iki ilacın birlikte bulunduğu tek tablet tercih edilir. Bunun iki nedeni vardır: etki daha dengeli sağlanır ve tablet sayısı azaldığı için tedaviye uyum artar.

İlaçların yan etkileri olabilir. Kuru öksürük, ayak bileğinde şişlik, sık idrara çıkma ve halsizlik en sık bildirilenlerdir. Yan etki gelişmesi tedavinin bırakılması anlamına gelmez; grup değiştirilerek sorun çoğunlukla çözülür. Bu nedenle ilacı kendi kararınızla kesmek yerine görüşme istemeniz beklenir.

Takip düzeni

Yeni tanı alan hastada istenen tetkikler şunlardır: kan şekeri, kan yağları, böbrek işlev testleri, kan tuzları, tam kan sayımı, idrar incelemesi, tiroit testleri, EKG ve gerekli görülürse ekokardiyografi. Bu tetkikler hem organ durumunu gösterir hem ilaç seçimini yönlendirir.

İlaç başlandıktan ya da değiştirildikten sonra kontrol kısa aralıkla planlanır. Değerler hedefe ulaştığında aralık uzatılır. Kararlı seyreden hastada yılda bir kez tetkik yenilenmesi ve muayene yeterli olur.

Evde tutulan ölçüm kaydı takibin temelidir. Sabah ilaç almadan önce ve akşam olmak üzere günde iki kez yapılan ölçümler yazılır. Görüşmeye bu kayıtla gelmek, tedaviyi tahmine değil veriye dayandırır.

Dirençli hipertansiyon

Uygun dozda üç ilaç kullanılmasına karşın basınç hedefe ulaşmıyorsa tabloya dirençli hipertansiyon denir. Bu durumda önce dört başlık gözden geçirilir: ilaçların düzenli alınıp alınmadığı, tuz alımı, basıncı yükselten başka ilaçların kullanımı ve ölçüm tekniğinin doğruluğu.

Bu başlıklar dışlandıktan sonra sekonder nedenler araştırılır. Uyku apnesi ve böbrek kaynaklı nedenler bu grupta sık bulunur. İleri değerlendirme ve girişim gerektiren hastalarda ilgili merkeze yönlendirme yapılır; girişim sonrası takip muayenehanede sürdürülür. Kardiyolojik girişimlerin kapsamı Kalp İşlemleri sayfasında anlatılmıştır.

Muayenehanede yapılanlar

Muayenehanede kan basıncı ölçümü, ayrıntılı öykü alınması, muayene, elektrokardiyografi ve ekokardiyografi yapılır. Tansiyon holteri ve ritim holteri takılır ve burada değerlendirilir. Kan tetkikleri istenir ve sonuçlar sizinle birlikte yorumlanır.

Tedavi planı ilk görüşmede yazılı olarak verilir. Planda hedef değer, ilaç saatleri, ölçüm düzeni ve kontrol tarihi yer alır. Böylece takip tahmine değil kayda dayanır.

Planın en belirleyici parçası evde tutulan kayıtlardır; ölçümün hangi saatte ve hangi koşulda yapılacağı evde ölçüm kuralları sayfasında adım adım anlatılmıştır. Görüşmeye neleri getirmeniz gerektiği ise muayeneye neler getirilmeli sayfasında listelenmiştir.

Sık sorulan sorular