Lipoprotein(a) Yüksekliği

Lipoprotein(a) nedir?

Kolesterol kanda serbest dolaşmaz; taşıyıcı parçacıkların içinde taşınır. Lipoprotein(a), bu taşıyıcılardan biridir.

Yapısı LDL parçacığına benzer. Üzerine eklenmiş ayrı bir protein kuyruğu vardır ve bu kuyruk parçacığı iki açıdan farklı kılar. Birincisi, damar duvarına yerleşme ve orada iltihap sürecini tetikleme eğilimi daha belirgindir. İkincisi, pıhtının çözülmesini sağlayan düzenle benzerlik taşıdığı için pıhtı dengesini etkileyebilir.

En önemli özelliği ise kalıtsal olmasıdır. Kişinin değeri doğuştan belirlenir, yaşam boyu benzer düzeyde kalır ve beslenmeyle, kiloyla, sporla belirgin biçimde değişmez. Bu nedenle çoğu kişide bir kez ölçülmesi yeterli görülür.

Burada bir ayrımı açık yapmak gerekir. Bu değer bir hastalık değildir; kalıtsal bir risk özelliğidir. Yüksek bulunması damarda darlık olduğunu göstermez. Gösterdiği şey, aynı tansiyon ve aynı kolesterol değerlerine sahip iki kişiden birinin daha yüksek risk taşıyabileceğidir.

Kan yağlarının hangi başlıklar altında izlendiği ve her bir değerin ne anlattığı kan yağlarının yüksekliği sayfasında anlatılmıştır.

Neden yüksek olur?

Kalıtsal yapı. Değeri belirleyen ana etken budur. Parçacığın üretimi genetik olarak programlanmıştır; kişinin yaşam düzeni bu üretimi önemli ölçüde değiştirmez.

Aile içinde aynı örüntünün bulunması. Değer kalıtsal olduğu için birinci derece yakınlarda da yüksek bulunması beklenir. Ailede erken yaşta kalp krizi, felç ya da damar girişimi öyküsü varsa bu olasılık güçlenir.

Böbrek hastalıkları. İleri böbrek hastalığında ve bazı böbrek tablolarında değer ikincil olarak yükselebilir. Bu durumda yükselmenin kalıtsal mı yoksa böbrek kaynaklı mı olduğu ayırt edilir.

Tiroit işlev bozuklukları. Tiroit hormonu düşüklüğünde kan yağı değerleri bütün olarak etkilenir; bu tabloda ölçüm hormon düzeni sağlandıktan sonra yorumlanır.

Değerin düşük bulunması ise koruma güvencesi vermez. Damar riskinin ana belirleyicileri tansiyon yüksekliği, kolesterol yüksekliği, sigara, şeker hastalığı, kilo fazlalığı ve hareketsizliktir. Bu başlıklar yerinde duruyorsa risk sürer.

Belirtileri nelerdir?

Bu değerin kendine ait bir belirtisi yoktur. Kişi yüksek değerle yıllarca yaşar ve bunu bilmez; saptanması yalnızca kan tetkikiyle olur.

Belirtiler, yükseklik damar hastalığına yol açtığında ortaya çıkar ve o hastalığın belirtileridir:

• Eforla gelen göğüs yakınması. Yürümekle, yokuşta ya da merdivende ortaya çıkıp dinlenmekle geçen baskı duyusu.
• Eforla artan nefes darlığı. Dayanıklılıkta fark edilir azalma.
• Eforla gelen bacak ağrısı. Belirli bir mesafeden sonra başlayıp durmakla geçen ağrı, bacak damarlarında darlığı düşündürür.
• Erken yaşta ortaya çıkan olaylar. Beklenmeyen bir yaşta görülen kalp krizi ya da felç, bu başlığın değerlendirilmesini gerektiren durumlardan biridir.

Bu nedenle değer, yakınma arandığında değil, risk hesaplandığında gündeme gelir. Damar duvarındaki birikimin nasıl ilerlediği ve hangi yakınmalarla ortaya çıktığı damar darlığının tanısı sayfasında anlatılmıştır.

Ayrıca yüksek değerin aort kapağında kireçlenme süreciyle de ilişkili olduğu bildirilmiştir; bu kapağın darlığında izlenen yol aort kapağında darlık sayfasında ele alınmıştır.

Hekime ne zaman başvurulmalı?

Aşağıdaki bulgular varsa 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun:

• Göğüste baskı, sıkışma ya da kola, çeneye, sırta yayılan rahatsızlık
• Soğuk terleme ile birlikte bulantı ve belirgin halsizlik
• Konuşmada bozulma, yüzde veya kolda ani güç kaybı
• Dinlenmekle geçmeyen nefes darlığı
• Giderek daha hafif eforla ortaya çıkan göğüs yakınması
• Bayılma ya da bayılacak gibi olma duyusu

Randevu ile değerlendirme gerektiren durumlar şunlardır:

• Ailede erken yaşta kalp krizi, felç ya da damar girişimi öyküsü
• Erken yaşta geçirilmiş damar olayı
• Bilinen risk başlıklarıyla açıklanamayan damar hastalığı
• Ailede yüksek değer saptanmış olması
• Tedaviye karşın yineleyen damar olayları
• Erken yaşta saptanmış aort kapağı kireçlenmesi

Bu başlıklardan biri varsa doğru adım kendi kararıyla tetkik istemek değil, risk değerlendirmesinin bütünüyle yapılmasıdır. Hangi ölçümlerin bu değerlendirmeye girdiği risk taramasının kapsamı sayfasında anlatılmıştır.

Tanı ve tedavi seçenekleri

Ölçüm basit bir kan tetkikiyle yapılır; açlık gerekmez. Sonuç laboratuvarın kullandığı yönteme göre bildirilir, bu nedenle farklı laboratuvar sonuçları karşılaştırılırken yöntem bilgisi de göz önünde tutulur.

Tetkikin kime isteneceği kararı değerlendirme sonrasında verilir. İstendiği başlıklar şunlardır: erken yaşta damar olayı, ailede erken yaş öyküsü, açıklanamayan damar hastalığı, ailede saptanmış yükseklik ve tedaviye karşın yineleyen olaylar.

Değer yüksek bulunduğunda izlenen yol şöyledir.

Toplam risk yeniden hesaplanır. Tansiyon, kan yağları, şeker metabolizması, sigara, kilo, aile öyküsü ve varsa bilinen damar hastalığı birlikte değerlendirilir. Yükseklik, hesabı tek başına belirlemez; hesabı yukarı çeken bir başlık olarak girer.

Kolesterol tedavisi daha sıkı yürütülür. Bu değeri düşürmek bugün hedef değildir; buna karşılık LDL kolesterolün düşürülmesi riski azaltan yoldur. Bu nedenle yüksek değer saptanan kişide kolesterol tedavisi genellikle daha kararlı biçimde uygulanır ve izlem aralığı kısaltılır. Günlük kullanım ve izlem tetkikleri kolesterol ilacı kullanırken rehberinde toplanmıştır.

Denetlenebilir başlıklar tek tek ele alınır. Sigaranın bırakılması, tansiyonun denetime alınması, kan şekerinin düzenlenmesi, kilo fazlalığının azaltılması ve düzenli hareket bu gruptadır. Tansiyon tarafındaki izlem düzeni tansiyon yüksekliğinin izlemi sayfasında, hareket tarafı ise düzenli hareketin planlanması rehberinde anlatılmıştır.

Gerekirse damar değerlendirmesi yapılır. Yakınma varsa ya da risk yüksek bulunursa görüntüleme ve efor değerlendirmesi gündeme gelir. Hangi incelemenin kime uygun olduğu yakınmanın özelliğine göre belirlenir.

Aile taraması önerilir. Değer kalıtsal olduğu için anne, baba, kardeş ve çocukların değerlendirilmesi istenir. Tarama, aile içinde riski erken görmenin ve koruyucu önlemleri zamanında başlatmanın yoludur.

Burada beklentiyi doğru kurmak gerekir. Bu değeri doğrudan düşürmeye yönelik ilaçlar araştırma aşamasındadır ve günlük uygulamada yer almaz. Yaygın kullanılan kan yağı ilaçlarının bu değer üzerindeki etkisi ise sınırlıdır. Dolayısıyla yüksek değer saptanan kişide kazanç, değeri değiştirmekten değil, diğer bütün risk başlıklarının daha kararlı yönetilmesinden gelir.

Sık karıştırılan üç nokta vardır.

Birincisi, yüksek değer kader değildir. Kalıtsal bir özelliğin bulunması, damar hastalığının kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez. Aynı değere sahip iki kişiden sigara içmeyen, tansiyonu denetimde olan ve kan yağları hedefte tutulan kişinin gidişi farklıdır.

İkincisi, düşük değer serbestlik belgesi değildir. Değer düşük bulunduğunda kişi diğer başlıkları gevşetmeye yönelebilir. Oysa riskin ana belirleyicileri yerinde duruyorsa risk de yerinde durur.

Üçüncüsü, tetkikin yinelenmesi genellikle gerekmez. Değer yaşam boyu benzer düzeyde kaldığı için ikinci bir ölçüm çoğu kişide yeni bilgi vermez. Bu nedenle izlem, değerin kendisi üzerinden değil, denetlenebilir başlıklar üzerinden yürütülür.

Kontrole gelirken yapılması gereken hazırlık da sade. Önceki kan tetkikleri, varsa bu değerin ölçüm sonucu, kullanılan ilaçların listesi ve ailedeki kalp olaylarının kimde ve kaç yaşında görüldüğü yazılı olarak getirilir. Aile öyküsünün yaş bilgisiyle birlikte verilmesi, risk hesabını doğrudan etkilediği için önemsenir.

İzlem düzeni de buna göre kurulur. Ölçümün yinelenmesi genellikle gerekmez; izlem, kan yağları, tansiyon ve yakınmalar üzerinden sürdürülür. Kontrol aralığı risk düzeyine göre belirlenir ve her kontrolde yeniden değerlendirilir. Yeni bir yakınma ortaya çıktığında ise kontrol tarihi beklenmez; değerlendirme öne alınır.

Sık sorulan sorular