Kolesterol Yüksekliği

Kolesterol yüksekliği nedir?

Kolesterol hücre zarının yapısında bulunan, hormonların ve safra asitlerinin üretiminde kullanılan bir yağdır. Vücut için gereklidir ve büyük bölümü karaciğerde üretilir. Besinlerden gelen bölüm ikinci sıradadır.

Kolesterol kanda serbest dolaşmaz; taşıyıcı parçacıkların içinde taşınır. Hastalık açısından önemli olan toplam miktar değil, hangi parçacıkta ne kadar taşındığıdır. Bu nedenle kan tetkikinde birkaç ayrı değer bildirilir.

Kötü olarak bilinen parçacık, kolesterolü dokulara taşır. Fazlası damar duvarının iç katmanına sızar ve orada birikir. Bu birikim yıllar içinde plak hâline gelir ve damarı daraltır. Bu süreç damar sertliğinin ilerleme biçimi başlığında ayrıntılı anlatılmıştır.

İyi olarak bilinen parçacık ise ters yönde çalışır; dokulardaki fazla kolesterolü toplayıp karaciğere geri taşır. Bu nedenle bu değerin yüksekliği genellikle olumlu sayılır.

Kan tetkikindeki değerler ne anlatır?

• Toplam kolesterol. Kandaki tüm kolesterolün toplamıdır. Tek başına yeterli bilgi vermez.
• Kötü kolesterol. Tedavinin asıl hedefidir. Damar duvarında biriken bölümü yansıtır. Düşürülmesinin damar olaylarını azalttığı gösterilmiştir.
• İyi kolesterol. Koruyucu yönü vardır. Düşük bulunması riski artırır; ancak ilaçla yükseltilmesinin yarar sağladığı gösterilememiştir.
• Trigliserit. Ayrı bir yağ türüdür. Şişmanlık, alkol, şeker hastalığı ve şekerden zengin beslenmeyle yükselir. Çok yüksek değerler pankreas iltihabı riski taşır.
• Toplam dışı kolesterol. Trigliseriti yüksek olan hastalarda daha güvenilir bir ölçüttür; iyi kolesterol dışındaki tüm bölümü kapsar.

Hedef değer neden kişiye göre değişir?

Kolesterol tedavisinde herkes için geçerli tek bir hedef yoktur. Hedef, kişinin toplam damar riskine göre belirlenir. Daha önce kalp krizi geçirmiş bir hastada hedef, hiç hastalığı olmayan genç bir kişiden belirgin biçimde daha düşüktür.

Risk hesabında yaş, cinsiyet, sigara kullanımı, kan basıncı, şeker hastalığı, böbrek işlevleri ve aile öyküsü birlikte değerlendirilir. Bu nedenle aynı kolesterol değeri iki kişide farklı kararlar doğurabilir.

Laboratuvar raporundaki "referans aralık" ile kişisel hedefin karıştırılmaması gerekir. Rapor aralık içinde görünen bir değer, yüksek riskli hastada hâlâ yüksek sayılabilir.

Neden yükselir?

Kalıtsal nedenler

Kolesterol düzeyinin önemli bölümü kalıtsaldır. Bazı kişilerde karaciğerin kolesterolü kandan temizleyen düzeneği doğuştan yetersiz çalışır. Bu durumda değerler beslenmeden bağımsız olarak çok yüksek seyreder.

Bu tablonun belirtileri gençlikte başlar. Ailede erken yaşta kalp krizi öyküsü, göz kapağında sarı kabartılar ve aşil tendonunda kalınlaşma önemli ipuçlarıdır. Tanı konduğunda birinci derece yakınların da ölçülmesi istenir.

Yaşam düzeniyle ilgili nedenler

• Doymuş yağdan zengin beslenme. Kırmızı etin yağlı bölümleri, şarküteri ürünleri, tereyağı, kuyruk yağı ve tam yağlı süt ürünleri bu gruptadır.
• Katı yağ içeren hazır ürünler. Paketli hamur işleri, kremalı ürünler ve kızartmalık katı yağlar kötü kolesterolü yükseltir.
• Şeker ve rafine karbonhidrat. Özellikle trigliseriti yükseltir.
• Hareketsiz yaşam. İyi kolesterolü düşürür, trigliseriti yükseltir.
• Şişmanlık. Özellikle karın bölgesindeki yağlanma yağ dengesini bozar.
• Alkol. Trigliseriti belirgin biçimde yükseltir.
• Sigara. İyi kolesterolü düşürür ve damar duvarının hasara yatkınlığını artırır.

Başka hastalıklara ve ilaçlara bağlı nedenler

• Tembel çalışan tiroit. Düzeltildiğinde kolesterolün de normale dönebildiği sık bir nedendir. Bu nedenle yeni tanıda tiroit testleri istenir.
• Şeker hastalığı. Trigliseriti yükseltir, iyi kolesterolü düşürür ve parçacık yapısını bozar.
• Böbrek hastalıkları. Protein kaybıyla seyreden tablolarda kolesterol yükselir.
• Karaciğer ve safra yolu hastalıkları. Safra akışının engellendiği durumlarda yükselme görülür.
• Gebelik. Geçici yükselme olağandır.
• Bazı ilaçlar. Kortizon türevleri, bazı idrar söktürücüler, bazı hormon ilaçları ve bağışıklık baskılayıcılar değerleri etkiler.

Kalıtsal olmayan nedenlerin aranması önemlidir. Bu grubun bir bölümünde altta yatan durum düzeltildiğinde kolesterol de kendiliğinden düzelir.

Beslenme düzeninin kolesterol üzerindeki etkisi koruyucu kardiyoloji başlıkları arasında ayrıca ele alınmıştır.

Belirtileri nelerdir?

Kolesterol yüksekliğinin kendine ait bir yakınması yoktur. Baş ağrısı, ense sertliği ve halsizlik gibi yakınmalar kolesterolle ilişkilendirilse de bu bağ gösterilmemiştir. Bu nedenle tanı yalnızca kan tetkikiyle konur.

Yine de bazı fizik bulgular çok yüksek değerlere işaret eder:

• Göz kapaklarında ve çevresinde sarı renkli kabartılar
• Aşil tendonunda ve dirsek çevresinde kalınlaşmalar
• Gözün renkli bölümünün çevresinde gri beyaz halka
• Cilt üzerinde sarımsı yağ birikimleri

Hastalık ilerlediğinde ortaya çıkan yakınmalar kolesterolün kendisine değil, oluşturduğu damar hastalığına aittir:

• Efor sırasında göğüste baskı ve sıkışma
• Yürürken bacakta ağrı ve durunca geçmesi
• Nefes darlığı
• Konuşma ve görme bozukluğu gibi geçici beyin kanlanma bulguları

Bu yüzden tarama önem taşır

Yakınma vermeyen bir durumun yalnızca ölçümle yakalanabilmesi, tarama kavramını öne çıkarır. Yetişkinlerde kolesterol ölçümü belirli aralıklarla istenir. Aile öyküsü olan kişilerde ilk ölçüm daha erken yaşta yapılır.

İlk ölçümde değerler normal bulunsa da izlem sürer. Yaşla birlikte değerler değişir; tek bir normal sonuç kalıcı güvence sağlamaz.

Hekime ne zaman başvurulmalı?

112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:

• Göğsünüzde yirmi dakikadan uzun süren baskı ya da sıkışma varsa
• Ağrı kola, sırta, boyuna ya da çeneye yayılıyorsa
• Soğuk terleme, bulantı ve ölüm korkusu eşlik ediyorsa
• Kolda ya da bacakta ani güç kaybı geliştiyse
• Konuşmanız bozulduysa ya da yüzünüzde kayma olduysa
• Bacakta ani soğukluk, solukluk ve şiddetli ağrı başladıysa

Randevu alarak başvurun:

• Hiç kolesterol ölçümü yaptırmadıysanız
• Ölçümünüz yüksek bulunduysa
• Ailenizde erken yaşta kalp krizi ya da inme öyküsü varsa
• Göz kapağınızda sarı kabartılar fark ettiyseniz
• Şeker hastalığınız ya da yüksek tansiyonunuz varsa
• Kolesterol ilacı kullanıyor ve kas ağrısı yaşıyorsanız
• İlaç kullanmanıza karşın değerleriniz hedefe ulaşmadıysa
• Sigara kullanıyor ve damar riskinizi öğrenmek istiyorsanız

Görüşmeye gelirken varsa eski kan tetkiklerinizi getirin. Değerlerin yıllar içindeki gidişi, tek bir ölçümden daha fazla bilgi verir. Kullandığınız tüm ilaç ve takviyelerin listesini de yanınızda bulundurun.

Tanı ve tedavi seçenekleri

Tanı ve risk değerlendirmesi

• Kan yağları tetkiki. Toplam kolesterol, kötü kolesterol, iyi kolesterol ve trigliserit ölçülür. Gerektiğinde toplam dışı kolesterol de hesaplanır.
• Tiroit testleri. Tembel çalışan tiroit dışlanır.
• Kan şekeri ve böbrek işlevleri. Eşlik eden hastalıklar araştırılır.
• Karaciğer testleri. Tedavi öncesinde başlangıç değeri olarak istenir.
• EKG. Kalbin elektriksel durumu değerlendirilir.
• Tansiyon holteri. Eşlik eden kan basıncı yüksekliğinin ölçülmesinde kullanılır.
• Efor testi. Göğüs yakınması olan ve riski yüksek hastalarda istenir.
• Ekokardiyografi. Kalp yapısı ve kasılma gücü değerlendirilir.
• Damar görüntülemesi. Boyun damarlarının incelenmesi ve gerektiğinde koroner BT anjiyografi riskin somutlaştırılmasında kullanılır.

Bu tetkiklerin amacı tek bir sayıyı yorumlamak değil, kişinin toplam damar riskini ortaya koymaktır. Tedavi kararı bu bütün üzerinden verilir.

Yaşam düzeni: her hastada ilk basamak

İlaç kullanılsa da kullanılmasa da bu adımlar sürdürülür.

• Yağ seçiminizi değiştirin. Tereyağı, kuyruk yağı ve katı margarin yerine zeytinyağı kullanın.
• Etin yağlı bölümlerini ayırın. Şarküteri ürünlerini ve sakatatı sınırlayın.
• Haftada iki kez balık tüketin. Kuruyemişi tuzsuz ve ölçülü biçimde beslenmenize ekleyin.
• Kuru baklagilleri artırın. Haftada birkaç kez nohut, mercimek ve fasulye tüketin.
• Lif alımınızı yükseltin. Yulaf, tam tahıl, sebze ve meyve damar sağlığını destekler.
• Şekerli içecekleri bırakın. Trigliserit üzerindeki etkisi hızlı görülür.
• Kızartma yerine fırın ve haşlama seçin.
• Haftada en az yüz elli dakika yürüyüş yapın. Tempoyu konuşabildiğiniz ama şarkı söyleyemediğiniz düzeyde tutun.
• Kilo fazlanızı azaltın. Beden ağırlığının küçük bir bölümünün kaybı bile değerleri iyileştirir.
• Sigarayı bırakın. Bu adım, damar hasarını yavaşlatan en güçlü müdahaledir.
• Alkolü azaltın. Trigliseriti yüksek olanlarda bu adım öne çıkar.

Yaşam düzeni değişiklikleri kötü kolesterolde belirli bir düşüş sağlar. Bu düşüş bazı hastalarda hedefe ulaşmak için yeterli olur; yüksek riskli hastalarda ise ilaç tedavisine eşlik eder.

İlaç tedavisi

İlaç kararı değere ve riske göre verilir. Daha önce kalp krizi geçirmiş, damar hastalığı bulunan ve şeker hastalığı olan kişilerde tedavi genellikle erken başlatılır.

Kullanılan ilaç grupları, karaciğerde kolesterol üretimini azaltanlar, bağırsaktan emilimi azaltanlar ve kandan temizlenmeyi artıranlar biçiminde ayrılır. Seçim hedef düşüşün büyüklüğüne, eşlik eden hastalıklara ve önceki ilaç deneyimine göre yapılır.

Tedavi başlandıktan sonra belirli aralıklarla kan tetkiki yenilenir. Hedefe ulaşılmadıysa doz artırılır ya da ikinci bir ilaç eklenir. Yan etki bildirilirse ilaç değiştirilir. Bu nedenle başlangıç düzeni kalıcı bir düzen değildir; ölçümlere göre biçimlenir.

Tedavi sırasında kas yakınmaları ve karaciğer testleri izlenir. Yeni bir ilaç başlandığında etkileşim açısından liste gözden geçirilir.

Eşlik eden durumların ele alınması

Kolesterol tek başına değerlendirilmez. Kan basıncının hedefte tutulması, kan şekerinin denetim altına alınması ve kilo yönetimi damar riskini birlikte azaltır. Bu nedenle tedavi planı yalnızca kolesterol üzerine kurulmaz.

Eşlik eden tabloların çerçevesi Hipertansiyon sayfasında anlatılmıştır. Damar tıkanıklığının yol açtığı tablolar için Kalp Krizi, kas gücünün azalmasıyla ortaya çıkan sonuçlar için Kalp Yetmezliği sayfalarına bakabilirsiniz. Damar hastalığı gelişmiş hastalarda uygulanan girişimler Kalp İşlemleri sayfasında ele alınmıştır.

Takip düzeni

Yeni tanı alan ve ilaç başlanan hastada ilk kontrol yakın tutulur. Hedefe ulaşıldıktan sonra aralık uzatılır ve yılda bir ölçüm yeterli olabilir.

Kontrolde kan yağları, karaciğer testleri ve gerektiğinde kas enzimi ölçülür. Kan basıncı ve kilo kaydedilir. Beslenme ve hareket düzeni gözden geçirilir. Sigarayı bırakma konusu her kontrolde yeniden ele alınır.

Sık sorulan sorular