Sporcu Kardiyolojik Değerlendirmesi

Sporcu kalp taraması nedir?

Düzenli spor kalbi güçlendirir ve damar riskini düşürür. Bu tartışmasızdır. Buna karşın yoğun efor, önceden bilinmeyen bir kalp hastalığı olan kişide risk doğurabilir.

Genç sporcularda ani ölüm seyrek bir olaydır. Görüldüğünde ise çoğu zaman altta yapısal bir kalp hastalığı ya da kalıtsal bir ritim bozukluğu bulunur. Bu hastalıkların ortak özelliği sessiz seyretmeleridir. Kişi antrenman yapabilir, başarılı olabilir ve hiçbir yakınma duymayabilir.

Tarama bu nedenle yapılır. Amaç yakınma beklemeden, yoğun efora izin vermeden önce kalbi değerlendirmektir.

Otuz beş yaş bir dönüm noktasıdır

Değerlendirmenin içeriği yaşa göre değişir.

• Otuz beş yaş altı. Öne çıkan başlık kalıtsal ve yapısal hastalıklardır: kalp kasının kalınlaşması, kas yapısının bozulması, kalıtsal ritim hastalıkları ve doğumsal damar bozuklukları.
• Otuz beş yaş üstü. Bu grupta en sık neden damar sertliğidir. Bu nedenle değerlendirme, Koroner Arter Hastalığı riskinin hesaplanmasına ağırlık verir.

İkinci grup, uzun süre hareketsiz kaldıktan sonra yoğun antrenmana dönen kişileri de kapsar. Bu geçiş dönemi, değerlendirmenin en gerekli olduğu dönemdir.

Değerlendirme neyi araştırır?

Tarama beş başlıkta sonuç üretir.

• Yapısal kalp hastalığı. Kalp kasının kalınlığı, boşlukların genişliği ve kasılma gücü değerlendirilir.
• Kapak hastalığı. Üfürüm duyulması ekokardiyografi gerekçesidir. Üfürümün nedeni olan kapak sorunları ayrı sayfada ele alınmıştır.
• Ritim ve iletim bozuklukları. EKG'de iletim gecikmeleri ve kalıtsal ritim hastalığı işaretleri aranır. Bu başlık kalbin elektrik sistemi bozuklukları sayfasıyla birlikte okunmalıdır.
• Damar riski. Kan basıncı, kolesterol ve kan şekeri değerlendirilir.
• Antrenmana bağlı beklenen değişiklikler. Bunların hastalıktan ayrılması gerekir.

Son başlık özellikle önemlidir. Düzenli antrenman kalp hızını yavaşlatır, kalp boşluklarını bir ölçüde genişletir ve EKG'de değişiklikler yapar. Bu bulgular hastalık değildir. Sporcu kalbi ile hastalıklı kalbin ayrımı, değerlendirmenin en dikkat gerektiren bölümüdür.

Taramanın sınırı da açıktır. Hiçbir tarama ani ölüm olasılığını sıfıra indirmez. Normal sonuçlar riski düşürür ve bilinen hastalıkları dışlar.

Kimler değerlendirilmelidir?

Değerlendirme önerilen gruplar

• Yarışma düzeyinde spor yapmaya başlayacak olanlar
• Lisanslı sporcular ve kulüp sporcuları
• Haftada altı saatten fazla yoğun antrenman yapanlar
• Uzun süre hareketsiz kaldıktan sonra yoğun programa geçecek olanlar
• Maraton, triatlon ve benzeri uzun süreli dayanıklılık yarışlarına hazırlananlar
• Otuz beş yaşını geçmiş ve yeni spora başlayacak olanlar
• Ağır kuvvet antrenmanı yapacak olanlar

Değerlendirmeyi öne alan uyarı işaretleri

Aşağıdaki durumlarda değerlendirme beklenmez, öne alınır.

• Efor sırasında bayılma ya da bayılacak gibi olma
• Efor sırasında göğüste baskı, sıkışma ya da yanma
• Yaşıtlarına göre belirgin çabuk yorulma ve nefes darlığı
• Antrenman sırasında başlayan düzensiz ya da çok hızlı çarpıntı
• Ailede elli yaşından önce açıklanamayan ani ölüm öyküsü
• Ailede kalp kası hastalığı ya da kalıtsal ritim hastalığı tanısı
• Daha önce üfürüm duyulmuş olması
• Kalp hastalığı nedeniyle ilaç kullanıyor olmak

Bu işaretlerden biri varsa antrenman yükü, değerlendirme tamamlanana kadar artırılmaz.

Tarama nasıl yapılır?

1. Spor öyküsü

Görüşme, yapılan sporun türü ve yüküyle başlar. Haftalık antrenman süresi, yarışma takvimi ve son dönemde yük artışı olup olmadığı kaydedilir. Kullanılan takviyeler ve ilaçlar sorulur.

2. Tıbbi öykü ve aile öyküsü

Efor sırasındaki yakınmalar ayrıntılı sorulur. Bayılmanın hangi anda olduğu, çarpıntının nasıl başladığı ve nasıl geçtiği önemlidir. Ailede erken yaşta kalp hastalığı, kalp kası hastalığı, açıklanamayan boğulma ya da trafik kazası öyküsü araştırılır.

3. Muayene

Kan basıncı her iki koldan ölçülür. Nabız sayılır ve düzeni değerlendirilir. Kalp dinlenir; üfürümün varlığı ve eforla değişimi not edilir. Boy, kilo, kol açıklığı ve iskelet yapısı değerlendirilir.

4. Tetkikler

• EKG. Taramanın temelidir. Kalıtsal ritim hastalıklarının bir bölümü yalnızca EKG ile yakalanır.
• Ekokardiyografi. Üfürüm, EKG bulgusu, aile öyküsü ya da yakınma varlığında istenir.
• Efor testi. Efor sırasındaki yakınmalarda ve otuz beş yaş üstü sporcularda planlanır.
• Ritim holteri. Çarpıntı ve bayılma öyküsünde ritmi gün boyunca kaydeder. Antrenman gününde takılması yararlıdır.
• Tansiyon holteri. Ölçümler yüksek seyrediyorsa gerçek düzeyi gösterir.
• Kan tetkikleri. Kan sayımı, demir düzeyi, kolesterol, kan şekeri ve tiroit testleri gerektiğinde istenir.

5. Gerekirse ileri değerlendirme

Bir bölüm sporcuda ileri görüntüleme ya da özel ritim incelemesi gerekir. Bu tetkikler muayenehanede yapılmamaktadır; gerekli görülürse ilgili merkeze yönlendirme yapılır.

Randevuya getirilmesi gerekenler

• Antrenman programınız ve haftalık yükünüz
• Kullandığınız ilaç ve takviyelerin listesi
• Varsa eski EKG ve ekokardiyografi raporları
• Ailedeki kalp hastalığı ve ani ölüm öyküsüne ilişkin bildikleriniz
• Efor testi planlanacaksa rahat kıyafet ve spor ayakkabı

Sonuçlar nasıl yorumlanır?

Değerlendirme sonunda üç sonuçtan biri çıkar.

Bulgu yok. Spora devam önerilir ve yenileme aralığı belirlenir. Antrenman yükünün nasıl artırılacağı konusunda öneri verilir.

Ayrım gerektiren bulgu var. Antrenmana bağlı beklenen değişiklikler ile hastalık bulguları her zaman kolay ayrılmaz. Bu grupta ek tetkik istenir. Bazı sporcuda kısa bir dinlenme dönemi sonrası tetkikin yenilenmesi ayrım sağlar.

Hastalık saptandı. Bu durumda karar iki başlıkta verilir: hangi spor türü ve hangi yoğunluk. Çoğu hastalıkta tüm spor yasaklanmaz; yarışma ortamı ve en yüksek yoğunluk kısıtlanır. Tedavi gerekiyorsa başlanır ve izlem planlanır.

Antrenman önerileri

• Isınma ve soğuma. Ani başlayıp ani kesilen efor, ritim açısından daha zorlayıcıdır.
• Yük artışı. Haftalık yükün kademeli artırılması önerilir.
• Sıvı ve tuz dengesi. Uzun süreli yarışlarda aşırı su alımı da sorun doğurur.
• Hastalık dönemi. Ateşli hastalık sırasında ve hemen sonrasında yoğun antrenman önerilmez.
• Takviye ve uyarıcılar. Yüksek dozda uyarıcı içeren ürünler ritim bozukluğu riskini artırır.
• Uyku. Yetersiz uyku, çarpıntı yakınmasını belirgin biçimde artırır.

Günlük yaşamda uygulanacak adımlar Hasta Rehberi bölümünde de ele alınmıştır.

Sınırlar ve dikkat edilmesi gerekenler

Tarama güvence değildir. Normal sonuçlar bilinen hastalıkları dışlar ve riski düşürür. Ancak tarama sonrası dönemde de yeni bir yakınma çıkabilir. Bu nedenle yakınma ortaya çıktığında eski rapora dayanarak beklenmemelidir.

Yanlış alarm bir sorundur. Sporcu kalbinde görülen beklenen değişiklikler, hastalık gibi okunabilir. Bu durum gereksiz tetkik, gereksiz kaygı ve yersiz spor yasağı doğurur. Değerlendirmenin sporcuya özgü ölçütlerle yapılması bu nedenle önemlidir.

Gereksiz tetkik zararsız değildir. Yakınması ve aile öyküsü olmayan sporcuda istenen geniş tetkik listesi, anlamı belirsiz bulgular üretebilir. Tetkikler öyküye göre seçilir.

Efor sırasında bayılma acil bir başlıktır. Bu bulgu değerlendirme tamamlanana kadar antrenmana ara verilmesini gerektirir.

Yenileme gerekir. Tek bir değerlendirme yaşam boyu yeterli değildir. Yarışma düzeyinde spor yapanlarda belirli aralıklarla yenilenir.

Beklemeden başvurulması gereken durumlar

112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:

• Efor sırasında ya da hemen sonrasında bayılma yaşandıysa
• Göğüs ağrısı yirmi dakikadan uzun sürüyor ve dinlenmekle geçmiyorsa
• Soğuk terleme, bulantı ve solukluk eşlik ediyorsa
• Çok hızlı ve düzensiz çarpıntıya baş dönmesi eşlik ediyorsa
• Dinlenirken bile geçmeyen nefes darlığı varsa

Antrenman bu tablolarda sürdürülmez.

Sık sorulan sorular